● مقدمه

در میان مهم ترین پیشرفت هایی که در زمینه ی آبزی پروری در طول چند دهه ی اخیر به وقوع پیوسته است، توسعه ی تکنیک های القاء تولیدمثل در ماهی قرار دارد. این تکنیک ها به پرورش دهندگان اجازه می دهد تا به مولد سازی و پرورش گونه هایی که بطور طبیعی در شرایط پرورشی قادر به تکثیر نمی باشند ، بپردازند و زمان تکثیر ماهیان پرورشی را مطابق با چرخه ی تولیدی دستکاری نمایند.

● مقدمه

یکی از مهمترین خصوصیات بارز ماهیانِ ساکن عرض های جغرافیایی بالا و میانه، فصلی بودن تولیدمثل آنها می باشد. این امر سبب می گردد که تولید ماهیان جوان ، منطبق با بهبود فصلی آب و هوا و منابع غذایی باشد. بدیهی است که تکامل غدد جنسی از آغاز تجدید رشد تا زمان آزاد سازی سلول های جنسی ، به دنبال آن تکامل زیگوت تا مرحله ی تغذیه ی آغازین، ممکن است یکسال یا بیشتر به طول انجامد، ضروریست که ماهی قادر به تعیین تقویم زمانی تولیدمثل و پیش بینی قابل اطمینان برای آینده ی دسترسی به مواد غذایی باشد.

● مقدمه

محیط های آبی شور وشیرین، بیش از ۲۰۰۰۰ گونه از ماهیان استخوانی را در خود جای داده است. پراکنش وسیع گونه های ماهی بیان کنندة این مطلب است که استراتژی های مختلفی برای تولید مثل آنها وجود دارد. بسیاری از اطلاعات موجود در زمینه ی تکامل تخمدان در ماهیان استخوانی مربوط به تعداد کمی از گونه ها می باشد؛ که بسیاری از آنها از لحاظ اقتصادی حائز اهمیت هستند. بیشترین گروه مطالعه شده ی اقتصادی ،در بین آزاد ماهیان Salmonids) ) قرار دارند. آزاد ماهیان مورد مطالعه شامل سالمون پسفیک (Oncorhynchus spp)، سالمون آتلانتیک(Salmo salar)، گونه هایی از قزل آلا، چار(Salvelinus spp.) و سفید ماهی (Coregonus spp.) می باشد. تیلاپیا (Tilapia spp.)، کپور (Cyprinus spp.)، گربه ماهی (Claria spp.) از گونه هایی هستند که بیشترین مطالعات را از گونه های تجاری آب شیرین ، غیر از آزاد ماهیان به خود اختصاص داده اند.

در حال حاضر، صدف های دوکفه ای، بخش مهمی از تولیدات شیلاتی را به خود اختصاص می دهند. بر اساس آمار ارائه شده توسط فائو، در سال ۲۰۰۲، بیش از ۱۱ میلیون تن صدف از طریق فعالیت های آبزی پروری حاصل شده است؛ بطوریکه با رشد ۶/۴ درصدی نسبت به سال ۲۰۰۰، بعد از ماهیان آب شیرین، جزو دومین گروه آبزی پرورشی ، قرار گرفته اند. پیش نیاز هر فعالیت پرورشی، فراهم کردن منابعِ فراوان، قابل اتکا و ارزان بذر و لاروِ آبزی مورد نظر می باشد. در حال حاضر لارو صدف های پرورشی از طبیعت بدست می آیدکه تولید لارو بصورت مصنوعی در تفریخگاه ها جایگزین مناسبی برای تهیه ی لارو مورد نیاز آنها برای پرورش می باشد. اساس کار بسیار از سالن های تکثیر صدف های دوکفه ای، مشابه بوده و شامل روش های آماده سازی و تخم ریزی صدف های بالغ، پروش لارو، پرورش صدف های جوان تا اندازه ی قابل قبول و تسهیلات لازم برای تولید جلبک به عنوان غذای صدف ، می باشد.با توجه به فراهم بودن شرایط پرورشی صدف در کشور، چه از لحاظ وجود گونه های بومی و چه از طریق وارد نمودن گونه های مهم پرورشی، دانستن اصول تکثیر مصنوعی آنها ضروری به نظر می رسد. در این مقاله قصد بر آن بوده که مهمترین نکات مورد نیاز برای تکثیر مصنوعی صدف های دوکفه ای ارائه گردد.

به باور آبزی پروران عرضه ماهیان پرورشی روز به روز با تقاضای بیشتر مصرف کنند گان مواجه شده است.این امر طبیعی به نظر می رسد که مردم ، تولیدات بهداشتی با کیفیت استاندارد را می پسندند.امروزه علاوه بر بیماریهای عفونی ، باقیمانده های سموم کشاورزی،داروهای دامپزشکی ،فلزات سنگین ، مواد آلی و غیر آلی نیز در آبزیان از چالشهای مطرح بوده و ضروری است که تولیدات شیلاتی از هر دو نظر اقتصادی و بهداشتی مد نظر قرار گیرند.در مزارع پرورشی ، در صورتی که خسارت ماهیان تلف شده ، هزینه درمان و کاهش میزان رشد ماهیانی که بعد از بیماری بهبود می یابند ، محاسبه شود منجر به افزایش قیمت تولید و سود کم آبزی پروران می گردد.

● واژگان

▪ آبزی:

به موجوداتی که تمام و یا بخشی از زندگی خود را در درون یا سطح آب سپری می کنند (در ارتباط با جاندارانی که بخش کوتاهی از زندگی خود را در آب هستند تنها در دوره ی حضور در آب با نام آبزی معرفی می شوند).

روغن کبد کوسه ماهی که با نام علمی Shark Liver Oil شناخته می شود روغنی است که از کبد (جگر) کوسه ماهی استخراج می شود. از کبد برخی کوسه ماهیان می توان بیش از ۵۰% وزن کبد آن ، روغن استحصال نمود.روغن کبد کوسه سرشار از ویتامینهای A , E, D و اسیدهای چرب غیر اشباع EPA و DHA همچنین امگا ۳( Omega -۳) و مقادیر زیادی در حدود ۷۰% - ۴۰% وزن روغن کبد کوسه اسکوالن Squalene وجود دارد...

●مقدمه

متاسفانه بسیاری از ماهیها، در زمان پرورش، در روند تولیدمثلی خود دچار نقصان می شوند. در مولدین ماده، تحت شرایط پرورشی، رسیدگی نهایی ائوسیت(FOM) و به تبع آنتخمک گذاری(ائولاسیون) و تخم ریزی دیده نمی شود(Zohar, ۱۹۸۸, ۱۹۸۹,) در مولدین نر نیز تحت این شرایط حجم اسپرم (مایع منی و اسپرماتوزوآ) کاهش یافته و کیفیت نازلی پیدا می کند(Billard, ۱۹۸۶, ۱۹۸۹..). دستکاری عوامل محیطی مختلف از قبیل دما، دوره ی نوری، حوضچه ی پرورشی از لحاظ عمق و حجم، وجود مواد تحریک کننده مانند پوشش گیاهی و ... در بیشتر اوقات سبب بهبود و تسریع در تخم ریزی می گردد(ابراهیم زاده، ۱۳۸۶).بهر حال، در برخی از مواقع تنها راه کنترل تولیدمثل در ماهیهای پرورشی استفاده از هورمون برای القاء تخم ریزی می باشد. روش های مختلفی برای استفاده ازهورمون در ماهیها، تحت شرایط پرورشی مورد استفاده قرار گرفته است. نخستین روش بکار گرفته شده استفاده از هیپوفیز ماهی رسیده حاوی گنادوتروپین ، بوده است. امروزه از هورمون هایی که بطور مصنوعی تولید می گردند و توان بالایی در آزاد سازی هورمون آزادکننده ی گنادوتروپین(GnRH) دارند، استفاده می شود...

تیلاپیا، قزل آلا، کپور مناسب برای پرورش ماهی در قفس

بسیاری از گونه های ماهیان از جمله گربه ماهی، تیلاپیا، استریپدبس، قزل آلا، کپور ماهیان و... برای پرورش ماهی در قفس مناسب هستند. قفس باید براحتی قابل دسترس و یک راه ورودی جهت عملیات غذادهی روزانه، مراقبت و تمیز کردن داشته باشد و وجود یک اسکله برای رفت و آمد بر روی قفسها لازم است اسکله ای با عرض یک متر می تواند سه قفس ماهی را پشتیبانی کند. یک قفس در یک سوی اسکله و دیگری در ناحیه انتهایی اسکله واقع شود. یک قفس ۸×۴×۴ فوت می تواند هزار گربه ماهی را در خود جای دهد. البته چنانچه کسی برای اولین بار این کار را انجام می دهد بهتر است با ۵۰۰ قطعه کار را آغاز نماید. ماهیان درون قفس به راحتی صید و غذادهی می شوند.

 

انواع قفسها قفسهایی که در ستون آب پنهان شده اند (از سطح تا بستر آنها در آب قرار دارد)، قفسهای شناور، قفسهایی که از بویه ساخته شده اند و تا نیمه در آب قرار دارند و قفسهای کفی که در بستر رودخانه یا دریا قرار می گیرند. این موارد خود به صورت زیر دسته بندی می شوند: قفسهای منفرد یا چند تایی، قفسهای انعطاف پذیر، قفسهایی که خودشان را در آب حفظ می کنند و قفسهایی که توسط قایق برپا می شوند. انتخاب نوع قفس بستگی به مکان و شرایط موجود در سایت مزرعه دارد.

مکان یابی قفس پرورش در قفس نیازمند حداقل دو فوت آب در زیر قفس است تا فضولات حاصل از قفس به درون آن وارد شود. چنانچه قفسها در کنار هم یا در چند ردیف واقع شوند نیاز به انواع هواده ها بوجود می آید. قفسها برای غذادهی و تمیز کردن و نیز چرخش خوب و مناسب آب نیاز به امکان دسترسی کافی دارند. قفسها باید دور از نواحی پوشیده شده از گیاهان و بسترهای علفی واقع شوند. طراحی و ساخت قفسها

۱) انتخاب محل

۲) نقشه سایت قفسها شامل: قفسها، اسکله، مکانی جهت راه رفتن در کنار یا روی قفسها، مکانی جهت تهیه و نگهداری غذا و نیز آماده سازی ماهیان برای فروش، استخرهای هچری و نوزادگاهی (در صورت نیاز در مکان)

۳) ساختار

الف) اسکلت اصلی، مواد مورد نیاز برای ساخت (بامبو، چوب، گالوانیزه، بامبو و...) و طنابهای بر پا نگهدارنده و لازم جهت جابجایی.

ب) دیوارها، کف و سقف، شبکه توری از جنس فیبر طبیعی یا مصنوعی، نرده های توری فلزی از جنس گالوانیزه یا تورهای به هم جوش خورده از جنس گالوانیزه (مواد مختلف باید در سایت آزمایش و بررسی شوند و در نهایت ماده مناسب جهت کار برای قسمتهای مختلف انتخاب شود).

ج) قسمتهای شناور، حلقه های انعطاف پذیر حدفاصل از جنس فلز یا پلاستیک (پرشده توسط هواف کف یا فیبر) و بویه های جدا کننده

د) حلقه ها یا قسمتهای اتصال دهنده قسمتهای مختلف د: طنابها و ابزارهای مهارکننده از جمله لنگرها ذ) موج شکن یا شکننده آب

و) شکل و اندازه: تخمین شکل و اندازه به شرایط منطقه، گونه مورد نظر جهت ذخیره سازی، میزان ذخیره سازی، میزان تولید و... بستگی دارد.

هـ) گونه های قابل پرورش: ماهیان بومی و غیربومی منطقه، سخت پوستان در قفسهای واقع شده در آب شیرین، لب شور و شور مناسب هستند. خرید ماهیان از تولیدکنندگان معتبر پرورش دهندگان باید همیشه ماهیان خود را از تولید کنندگان معتبر خریداری کنند. زیرا آنها همیشه همه ماهیان خود را با کیفیت خوب گارانتی می کنند. حتما هنگام خرید از فروشنده در خواست کارت گارانتی شود. چنانچه پرورش دهندگان از فروشندگان دوره گرد یا عمده فروشان ناشناس ماهیان را خریداری کنند حتمابه خاطر بی احتیاطی به عمل آمده دچار نقصان یا خسارت می شوند.

هوا دهنده ها (تهویه کننده ها) کاهش اکسیژن منجر به مرگ و میر ماهیان در قفسهای درون دریاچه یا استخرها می شود. در مورد سیستمهای هوادهی باید اشاره کرد که مسلما وجود دستگاه هواده در مزرعه حتی اگر به وجود آن نیازی نباشد بهتر است تا اینکه به وجود آن نیاز باشد و خود آن وجود نداشته باشد. ضمنا استفاده از دستگاههای پمپاژ کننده آب نیز نمی تواند به خوبی سیستمهای هوادهی عمل کند. پس حما باید یک سیستم هواده خوب خریداری شده و در مزرعه نصب شود تا در موقع لازم مورد استفاده قرار گیرد. به این ترتیب از وارد شدن استرس به ماهیان و در نتیجه مرگ و میر آنها جلوگیری شده، تولید ماهی افزایش یافته، به جلوگیری از شکوفایی جلبکی کمک شده و چرخش آب در استخر یا قفس به خوبی انجام می شود. لذا می توان سرمایه گذاری خود را با خرید یک سیستم هواده حفظ و تضمین کرد.

انتخاب گونه و ذخیره سازی: انتخاب گونه: انتخاب گونه و ذخیره سازی به قابلیت دسترسی گونه و دمای آب مورد استفاده بستگی دارد. گونه های رایجی که در قفس پرورش می یابند همراه با تعداد مورد نیاز جهت ذخیره سازی و دمای مطلوبشان در جدول شماره یک که به صورت پیوست این مطلب است آورده شده است. ذخیره سازی: تعداد ذخیره سازی در قفس بستگی به حجم قفس، نوع گونه مورد پرورش، اندازه قفس، تک گونه ای یا چند گونه ای بودن پرورش، غذادهی و میزان غذای مورد مصرف، روشهای غذادهی و ضریب تبدیل غذا، دوره ی تعویض یا تمیز کردن شبکه توری، پالایش و حفظ و بهبود کیفیت آب، امکان انتقال قفس به محیط جدید در مواردی که محیط نامناسب می شود، زمان صید و انتخاب سایز مناسب برای صید دارد.ذخیره سازی درحجم کمتر باعث بدست آمدن ماهیان بزرگتر در زمان کوتاهتر می شود (نسبت به ذخیره سازی در حجم بیشتر).در این گونه پرورش برای بدست آمدن ماهی با وزن حدود ۵۰۰ گرم تا پایان فصل رشد، ماهیانی شش تا هشت اینچی ذخیره سازی می شود. ذخیره سازی در رنجی کمتر از میزان توصیه شده ممکن است باعث رفتار تهاجمی (بسیار فعال) در ماهیان شود.

همچنین ذخیره سازی ماهیان تقریبا هم اندازه در مدیریت ذخیره سازی ماهیان بسیار پراهمیت است. ماهیان بزرگتر توانایی غالب شدن بر ماهاین کوچکتر و آسیب رساندن به آنها را دراند که این مساله خود به کاهش میزان رشد آنها می انجامد. دستکاری ماهیان برای آنها استرس زا بوده و بهترین زمان برای ذخیره سازی آنها زمانی است که دمای آب سرد باشد. این مساله باعث کاهش استرس و در نتیجه مرگ و میر می شود. این مساله که دمای بدن ماهیان با دمای آب اطراف سازگار شود بسیار با اهمیت است. چنانچه آب درون کانتینر با آب استخر یا مزرعه F۵ درجه یا pH۲ تفاوت داشته باشد باید به آرامی آب استخر را با آب کانتینر هم دما کرد. (مبادله ۲/۱ آب مخزن با ۲/۱ آب استخر). چنانچه ماهیان درون کیسه هستند، شما می توانید با قرار دادن کیسه ها درون مدخل استخر باعث سازگار شدن دمای بدن ماهیان با آب استخر شوید. ماهیانی که قرار است ذخیره سازی شوند باید ازنظر سلامتی آزمایش شوند. ماهیان زخمی، دارای بدن لکه لکه و باله های ساییده شده نباید استفاده شوند. ماهیان سالم باید از صید شدن گریخته و هنگامی که به آنها نزدیک می شوید به سرعت فرار کنند.

سایر فاکتورهای اصلی اقدام به غذادهی کم و غیرمغذی باعث بروز عدم موفقیت و شکست در پرورش ماهیان در قفس می شود. در طی فصل رشد ماهیان نبادی دچار آشفتگی شوند. حرکت دادن قفس، صید ماهیان، خارج کردن قفس از آب برای مشاهده ماهیان، شنا کردن و یا صید اطراف قفس و یا قرار دادن قفس در مکانی که به دلایل مختلف دچار آشفتگی می شود می تواند باعث ایجاد استرس در ماهیان شود که استرس نیز در نهایت به بروز بیماریها می انجامد. غذادهی خوب و مناسب در سلامتی ماهیان بسیار با اهمیت است. هرگز ماهیانی را که از سلامتی آنها مطمئن نیستید خریداری نکنید.

مزایای پرورش در قفس نیاز به فضای کم، تولید زیاد در هر واحد سطح، امکان حرکت دادن و جابجا کردن در موقع وجود آلودگی، حفظ و نگهداری در برابر شکارچیان، شرایط مناسب برای پرورش انواع گونه ها، امکان استفاده از نواحی مربوط به بستر دریا در صورتیکه برای کشاروزی مناسب نباشد، سادگی و راحتی در صید و... از مزایای این سیستم پرورش هستند.

معایب پرورش در قفس کاهش شدید اکسیپن محلول در آب، وابستگی به غذاهای مصنوعی، اتفلاف غذا، آلودگی، تکرار در شیوع بیماریها، خطر سرقت ماهیان، اختلاف و عدم توافق در استفاده از آبهای طبیعی و... از معایب این سیستم پرورشی هستند.

بعد از ماهیان باله دار(Finfish)، سخت پوستانی مانند میگوی دریایی، میگوی آب شیرین، خرچنگ ، لابستر و ... از اهمیت بالایی در آبزی پروری برخوردارند. سیستم هورمونی – عصبی و ساز و کار کنترل هورمونی سخت پوستان تا حدودی با ماهیان استخوانی اختلاف دارد. دسته نورون های عصبی موجود در مغز، عقده های عصبی سینه ای، رابط اعصاب کناری و ... جزء نورون های ترشحی – عصبی سخت پوستان می باشد. علاوه بر این ، یک اندام تخصصی ترشحی – عصبی به نام اندام ایکس(X-organ) در بخش پایه ی چشمی قرار دارد. پایه ی چشمی واقع در ساقه ی چشمی (eyestalk) شامل سه عقده عصبی به نام های مدولای بیرونی، داخلی و انتهایی می باشد

نورون های عصبی – ترشحی در مدولای انتهایی قرار دارند. آکسون های این نورون های عصبی – ترشحی به اندام عصبی – خونی به نام غده ی سینوسی وارد می گردد. این غده به عنوان مرکز نگهداری و آزادسازی هورمون مطرح می باشد. غده ی سینوسی در قسمت کناری بین مدولای بیرونی و داخلی قرار می گیرد. از آنجایی که غده ی سینوسی برای ذخیره و آزاد سازی هورمون های عصبی که توسط نورون های اندام ایکس ترشح می شود، بکار می رود؛ این اندام را "مجموعه ی اندام ایکس – غده ی سینوسی "(complex sinus gland – x-organ) می نامند.

اندام ایکس چند هورمون ترشح می کند که عبارتند از:

۱) هورمون تغییر دهنده ی رنگ چشم (بوسیله ی تحریک رنگدانه ی رتین )

۲) هورمون موثر در تغییر رنگ بدن

۳) هورمون تنظیم کننده ی قند خون (CHH=crustacean hypergliycemic hormon )

۴) هورمون موثر بر جلوگیری از رشد غدد جنسی یا تخمدان GIH/OIH=Gonad or ovary inhibiting hormone

۵) هورمون جلوگیری کننده از پوست اندازیMIH=Molt inhibiting hormone

از دیگر نوروپیتیدها ،هورمون محرک غدد جنسی (GSH )است که از عقده ی عصبی واقع در قسمت سینه ای ترشح می گردد .نورون های عصبی ترشحی واقع در گره ی عصبی فوق مری ،عامل آزاد کننده ی هورمون محرک غدد جنسی (GSHRF )را که باعث تحریک ترشح هورمون محرک غدد جنسی( GSH ) می شود، را ترشح می کند.

علاوه بر سیستم های عصبی –ترشحی بیان شده ،چهار غده ی درون ریز زیر در بدن سخت پوستان وجود دارد :

۱) تخمدان؛

۲) غده ی آندروژنیک؛

۳) اندام دهانی ؛

۴) اندام Y

اندام Y (Y-organ )دربخش دهانی بدن قرار دارد .این اندام هورمون پوست اندازی (ecdysone ) که یک هورمون استروئیدی است ،ترشح می نماید. فعالیت ترشحی این اندام بوسیله ی اندام ایکس (باترشح MIH =هورمون جلوگیری کننده از پوست اندازی )و اندام دهانی کنترل می گردد.MIH از ترشح هورمون اندام Y جلوگیری می کند و اندام دهانی باعث تحریک این اندام می شود.

اندام دهانی (mandibular )با ترشح MF (methyl farnesoate )دررشد تخمدان و ویتلوژنزیس (زرده سازی )نقش دارد.فعالیت اندام دهانی تحت کنترل هورمون پایه ی چشمی می باشد(در بسیاری از سخت پوستان )؛چون با ازبین بردن پایه ی چشمی هورمون MF افزایش می یابد. همانطوریکه گفته شد ، MF نقش تحریک اندام Y را برای ترشح هورمون اکدیزون (هورمون پوست اندازی) برعهده دارد .

پوست اندازی پدیده ای منظم در سخت پوستانی از قبیل میگوی آب شیرین ،خرچنگ ، لابسترو .... می باشد که همراه با رشد آنها اتفاق می افتد.چرخه ی پوست اندازی شامل چهار مرحله ی زیر می باشد:

۱) پیش از پوست اندازی premolt ؛

۲) پوست اندازی molt ؛

۳) بین پوست اندازی intermolt ؛

۴) پس از پوست اندازی postmolt

در طول مرحله ی پیش از پوست اندازی مواد معدنی اسکلت قبلی (قدیمی )جذب و در گاسترولیت (قسمت سخت دیواره ی معده )یا هپاتو پانکراس ذخیره می گردد.در ادامه گلیکوژن در زیر پوست ذخیره شده و مصرف اکسیژن به خاطر افزایش فعالیت های متابولیکی زیاد می شود.در مرحله ی پوست اندازی ،کوتیکول قدیمی به خاطر افزایش اندازه بدن در اثر جذب آب ،از بدن جدا می گردد .در مرحله ی پس از پوست اندازی اسکلت خارجی جدید از طریق ته نشینی دوباره ی کتین و نمک های معدنی تشکیل می گردد.مرحله ی بین پوست اندازی ،مرحله ی سکون می باشد.

هورمون پوست اندازی بوسیله ی اندام Y در مرحله ی پیش از پوست اندازی و بین پوست اندازی ترشح می گردد. در مرحله ی پس از پوست اندازی در اثر ترشح هورمون MIH از اندام ایکس ، ترشح هورمون پوست اندازی متوقف می گردد.

غده ی آندروژنیک در جنس نر وجود دارد.بیضه ها به عنوان غدد درون ریز مطرح نبوده ولی غده ی آندروژنیک بصورت غده ی درون ریز عمل می کند. هورمون آندروژنیکی که توسط این غده ترشح می گردد،در ایجاد صفات ثانویه و مراحل اسپرم سازی( اسپرماتوژنزیس) در جنس نر نقش دارد.

اگر غده ی آندروژنیک از جنس نر برداشته شود، ممکن است به جنس ماده تغییر جنسیت دهد و تخمدان درآن شکل پیدا کند.

GIH/OIH که از مجموعه غده سینوسی – اندام ایکس ترشح می گردد، رشد تخمدان را کنترل می کند. اگر از ترشح این هورمون جلوگیری به عمل آید، تخمدان به سرعت رشد کرده و زرده سازی(ویتلوژنزیس) و رسیدگی جنسی سریعا انجام می گیرد. به خاطر نقش ویژه ی این هورمون در زرده سازی ، آنرا VIH (هورمون بازدارنده ی زرده سازی) نیز می نامند. از این رو ، برای القاء رسیدگی تخمدان در میگو و خرچنگ در سالن تکثیر از تکنیک قطع ساقه ی چشمی استفاده می شود. در هنگام قطع ساقه ی چشمی مجموعه غده سینوسی – اندام ایکس به همراه ساقه ی چشمی برداشته می شود، در نتیجه تخمدان از اثر بازدارندگی GIH/OIH و MIH رها می گردد.