از زمانی که بشر قادر به صید کوسه شد از آن به عنوان یک منبع با اهمیت غذایی و صنعتی استفاده نمود. اعتقادات متعدد بشر مبنی بر خونخوار و مهاجم بودن این موجودات بیشتر مدیون داستان پردازی ناشی از چهره مخوف این آبزی بوده و از لحاظ علمی تنها چند نوع کوسه مهاجم بالفطره در میان بیش از صد گونه این حیوان وجود دارند. در بین کوسه ها حتی انواعی وجود دارند که علیرغم ظاهر ترسناک و پر هیبت شان جز از سخت پوستان ریز اقیانوسی بنام کریل تغذیه نمی کنند.افسانه های متعدد در این خصوص همراه با برخی از اعتقادات واهی در خصوص ارزش های تغذیه ای غیر واقع بینانه نظیر تقویت قوای جنسی، سبب شد تا بشر بیش از پیش به صید این موجودات بسیار ارزنده روی آورد.در گذشته های نه چندان دور کوسه ها را به دلیل کبد غنی از ویتامین A صید می کردند تا با استخراج این ویتامین آن را به صورت داروهای تقویت کننده به فروش برسانند اما با شروع ساخت انبوه ویتامین A صنعتی، استخراج ویتامین از کبد کوسه غیر اقتصادی شد. در حال حاضر در اقصی نقاط دنیا از گوشت کوسه به عنوان یک منبع غذایی با ارزش استفاده می شود. از پوست این موجود برای ساخت چرم مرغوب و ساخت کاغذ سمباده صنعتی استفاده می شود. از کبد این آبزی علاوه بر استخراج ویتامین برای تهیه روغن استفاده می شود تا از آن علاوه بر استفاده های دارویی در اندود کردن چوب لنج های صیادی استفاده شود. علاوه بر این از دندان کوسه استفاده تزیینی و از غضروف آن استفاده دارویی می شود. راز عدم ابتلاء این آبزی به سرطان هنوز هم از شگفتیهای طبیعت به شمار می رود.بطور کلی از رده ماهیان غضروفی بوده و میزان پروتئین آنها بین ۳/۱۶ تا ۷/۲۱ درصد اندازه گیری شده و درصد مواد معدنی آن در گونه های مختلف از ۶/۰ تا ۸/۱ درصد می باشد. ارزش غذایی گوشت کوسه در مقایسه با ماهیان استخوانی با توجه به ترکیب و توزیع اسید های آمینه از ارزش کمتری برخوردار است.یکی از مهمترین معضلات استفاده از گوشت کوسه وجود اوره بالا در آن است که این گوشت را در صورت عمل آوری نا مناسب برای برخی از افراد مضر می سازد.

از سال ۱۹۹۲ یک سندروم ویروسی درمیگوهای خانواده پنائیده که معمولا” آن را بیماری لکه سفید می نامند.

سایر بیماریهای میگو را تحت شعاع خود قرارداد . این بیماری باعث از بین رفتن تعداد زیادی میگو با ارزش هزاران دلار در مزارع پرورشی بسیاری از کشورهای نظیر : چین ، ژاپن ، هند ، تایلند ، اندونزی، سریلانکا ، بنگلادش و مالزی گردید . برای مثال در کشور چین در سال ۱۹۹۳ حدود ۸۰% از میگوهای پرورشی که ارزشی معادل ۱ میلیارد دلار آمریکا داشت .دراثر این بیماری از بین رفت همچنین در کشور تایلند معادل ۵۰۰میلیون دلار آمریکا خسارت به مزارع پرورش میگو ناشی از این بیماری گزارش گردید . درسال ۲۰۰۰ بیماری لکه سفید از طریق لاروهای وارداتی ( ناپلی ) از کلمبیا به کشور کاستکاریکا وارد شد ودرحال حاضر مقررات قرنطینه شدید در مزارع این کشور درحال اجراء می باشد . تکثیر و پرورش میگو سومین صنعت کشور اکوادور با بزرگترین بحران سیاسی اقتصادی در تاریخ این کشور یعنی بیماری فوق مواجه شد . ۵۰% مراکز تکثیر میگو تعطیل شد ومراکز عمل آوری تنها با ۵۰% درصد ظرفیت خود فعال بودند ، همین رابطه صادرات میگو از ۸۷۵ میلیون دلار در سال ۹۸ به کمتر از ۳۶۰ میلیون دلار در سال ۲۰۰۰ گردید .

علیرغم توسعه سریع پرورش میگوی سفید غربی ( به عنوان یک گونه غیر بومی) در آسیا، همواره در مورد مزایا و معایب توسعه پرورش این گونه ابهاماتی وجود داشته و مقالات متعددی له یا بر علیه معرفی میگوی سفید غربی به کشورهای آسیایی نگاشته شده است. مقاله حاضر که در قالب سلسله مقالات بر روی پایگاه اینترنتی شیلات قرار خواهد گرفت، یکی از اسناد معتبر است که توسط فائو و با همکاری شبکه آبزی پروران آسیا و اقیانوسیه (ناکا) تالیف و منتشر شده است. اصل سند با عنوان :

Introductions and movement of Penaeus vannamei and Penaeus stylirostris in Asia and the Pacific.

Matthew Briggs, Simon Funge Smith, Rohana Subasinghe and Michael Phillips

FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONSREGIONAL OFFICE FOR ASIA AND

THE PACIFIC .Bangkok, ۲۰۰۴

© FAO ۲۰۰۴

●معرفی میگوی سفید غربی در آسیا

میزان تولیدات آبزی پروری در سال ۲۰۰۲ میلادی به ۸/۳۹ میلیون تن ، به ارزش ۸/۵۳ میلیون دلار رسید که در مقایسه با سال قبل به ترتیب ۳/۵ و ۷/۰ درصد افزایش را نشان می دهد. سهم سخت پوستان از نظر وزنی تنها ۴/۵ درصد از کل تولید آبزی پروری و از نظر ارزش معادل ۱/۲۰ درصد بوده است. علیرغم شیوع بیماری در امریکای جنوبی و آسیا، در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۰ میزان تولید میگوی پرورشی ۸/۶ درصد رشد داشت اما در سال ۲۰۰۲ میزان تولید آن تنها ۹/۰ درصد افزایش یافت . با این حال میزان افزایش تولید در مقایسه با سایر بخشهای تولید غذا همچنان بالا است. در حالی که در طی دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی رشد سالانه تولید جهانی میگو دو رقمی و به ترتیب معادل ۲۳ و ۲۵ درصد بود، میانگین افزایش تولید در دهه گذشته با ۵ درصد در پائین ترین حد خود قرار داشته است( بانک اطلاعات آماری فائو، ۲۰۰۳).

سخت پوستان Shell fish شامل نرم تنان ، Mollusks و کروستاسه آ Crustaceans میباشد . نرم تنان خود شامل صدف خوراکی Oyster، حلزون های دوکفه ای و صدف های باریک که در داخل یک لاک یا صدف سخت از کربنات کلسیم زندکی کرده و اغلب در یک نقطعه ثابت و بیحرکت می باشند . کروستاسه ها شامل میگو Shrimp لابستر Labster( شاه میگو ) و خرچنگ (crabs) است وسطح خارجی بدن آنها از پوست کتینی سخت پوشیده شده که در سراسر بدن ادامه داشته و بوسیله تعدادی از حلقه های سخت که از طریق یک لایه خارجی نازک و قابل انعطاف که به یکدیگر متصلند ، شکل گرفته است .

این لایه خارجی سخت ومحکم از نظررشد ظاهرا” یک مانع اساسی محسوب شده ، ولی با جدا شدن و افتادن تمام لایه خارجی سخت بدن در دوره های منظم این مشکل برطرف گردیده ، بنحوی که زمانی که پوسته کاملا” جدا میگردد ، بلافاصله بدن با جذب آب از پوسته سریعا” رشد کرده و پس از متورم شدن ، با اناشتن و ذخیره سازی کلسیم درمدت کوتاهی و توسط باز جذب از پوسته که از چندین ساعت تجاوز نمیکند ، مجددا پوسته سخت تشکیل میگردد و لذا افزایش دفعات پوست اندازی Moulting رشد تامین میگردد.

مراحل اجرایی پروژه طی سالهای ۱۳۷۷ الی ۱۳۸۰ پس از صید (به روش گوشگیر و پره کششی) و انتقال تعداد ۳۴ عدد تاسماهی ایرانی (۱۸ نر و ۱۶ ماده) با میانگین طول cm۳/۱۴۶ و میانگین وزن kg ۷۵/۱۳، از صید گاه های نواحی ۱ و ۲ شیلاتی به انجام رسید.ماهیان پس از صید بلافاصله مورد زیست سنجی (طول کل، طول فورک و وزن کل) واقع شده و از طریق بررسی ماکروسکوپیک گناد تعیین جنسیت اولیه گردیدند. نمونه بافتهای مورد نظر شامل آبشش (کمان های اول و دوم)، گناد نر و ماده (خلفی، میانی و قدامی)، دستگاه گوارش (مری، معده و روده)، کبد ( قسمت های مختلف لوبهای کوچک و بزرگ) و کلیه (خلفی، میانی و قدامی) به ضخامت چند میلی متر و به وسعت چند سانتی متر تهیه و به طور مستقل در ظروف نمونه برداری توسط فیکساتیو بوئن تثبیت شدند.

مراحل آماده سازی بافت جهت تهیه اسلایدهای بافتی طی مراحل آبگیری، شفاف سازی، پارافینه شدن، قابلگیری، برش (توسط دستگاه میکروتروم Leitz به ضخامت ۵ تا ۷ میکرون)، رنگ آمیزی (به روش H&E) و مونته کردن انجام پذیرفت. سپس تصویربرداری از نمونه های شاخص با استفاده از تعداد ۱۰ میدان بافتی توسط میکروسکوپ نوری صورت گرفت.در مطالعه ساختار میکروسکوپیک آبشش عمدتاً وجود یاخته های کلراید، غضروف پشتیبان، اریتروسیت ها، تیغه و رشته های آبششی، اپی تلیوم، یاخته های پیلار، یاخته های تنفسی و تیغه های تنفسی مشاهده گردید.

بیش از دو دهه است که روشهای مدرن پرورش در قفس در چین معرفی شده است. این تکنولوژی در محدوده وسیعی از این کشور رایج و در رنجهای متفاوتی با شرایط محلی آن مناطق تنظیم شده است و در نهایت به یکی از از اصلی ترین سیستم های پرورش در این کشور تبدیل شده است. این فعالیت بطور بارز به بهبود وضعیت زندگی استاندارد، تأمین غذای ایمن، افزایش درآمد خانواده و ایجاد شغل کمک خواهد کرد. سستم پرورش در قفس بخصوص در نواحی که از نظر اجتماعی اقتصادی ارزش خاصی ندارد، اهمیت پیدا می کنند.

پرورش در قفس برای محدوده وسیعی از آبهای شیرین آزاد بخصوص دریاچه های پشت سد مناسب است.این روش ممکن است بعضی خطرات از جمله تلفات ماهیان (فرار ماهیان، طوفان، سیل و ... ) را شامل شده و در پرورش متراکم نیاز به غذادهی با استفاده از غذاهای مصنوعی با کیفیت بالا دارد.

بعضی روشهای غیر فنی برای توسعه پرورش در قفس مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته اند. پرورش ماهی معمولا اصلی ترین یا ارجح ترین مصرف کننده آب نمی باشد. قفسهای پرورشی معمولا در امتداد آبهای آبیاری یا آبرسان و یا آبهای هدایت شده برای کنترل سیل قرار می گیرند. احداث قفسهای پرورش ماهی که با غذاهای مصنوعی غذادهی می شوند در دریاچه ها یا آبگیرها پشت سد که منبع تأمین آب نوشیدنی هستند، ممنوع می باشد. البته پرورش فیلترخواران (ریزه خواران) مثل کپور نقره ای و سرگنده مانعی نداشته و ترویج نیز می شود.

فشار بیش از حد بر ذخایر آبزیان و روند رو به افزایش تلاش صیادی علاوه بر كاهش ذخایر ، منجر به از بین رفتن و تخریب اكوسیستمهای طبیعی و نوزادگاههای آبزیان كه اولین منبع تولید ذخایر می باشند ، می گردد. پایه ریزی مطالعاتی در زمینه شناسایی لارو ماهیان و زیستگاهای آنان، حفاظت از این مناطق در جهت حفاظت از آبزیان و تعیین فراوانی گونه های مهم تجاری و بررسی ارزیابی ذخایر آنها را موجب گردیده است.امروزه بررسی ایکتیوپلانکتونها به منظور ارزیابی و بهره برداری بهینه از ذخایر ماهیان و نیز مطالعات بیولوژیک و سیستماتیک از اهمیت ویژه ای برخوردار است. ارزیابی منابع و ذخایر شیلاتی از طریق شناسایی و تعیین مکانهای تخم ریزی و تجمع لارو ماهیان و همچنین شناسایی ذخایر جدید امكان پذیر می باشد و نیز بررسی مرگ و میر در مراحل لاروی در اثر شرایط نامساعد محیطی طبیعی و یا مصنوعی و مطالعه رشد و نمو، تغذیه و خصوصیات رفتاری لاروها که می توانند عواملی در جهت رده بندی آنها باشند، اشاره کرد.

شناسایی و طبفه بندی انواع لارو ماهیان و شناسایی خانواده های جدید احتمالی و همچنین تعیین شاخصهای تنوع و فراوانی انواع ایکتیوپلانکتون در مراحل مختلف لاروی از دلایل مهم بررسی محسوب می شود.یكی از روشهای احیا، و حفاظت ازذخائر، شناسایی مراحل مختلف لاروی ماهیان و زیستگاههای آنها در جهت حفاظت از این منابع می باشد. همچنین مطالعات جمعیتی كه از طریق محاسبه فراوانی و تراكم لاروها و تخم ها و تعیین سن لاروهایی كه در ابتدای مرحله جوانی هستند و اختلاف بین گونه ها از این حیث همواره مورد توجه می باشد. در نهایت می توان با بررسیهای به عمل آورده منطقه ای مناسب جهت راه اندازی مراكز تكثیر و پرورش انتخاب كرده و در زمینه توسعه و ماندگاری آنها تحقیقات لازم را به عمل آورد.

نشانه گذاری یکی از روش های است که بر روی انواع گونه های آبزی به شیوه های مختلف و با اهداف خاص در دنیا متداول بوده که این کار به Tagging معروف است . در سال های اخیر ذخایر میگو در خلیج فارس و دریای عمان شدیدا کاهش یافته است و عمده ترین دلیل آن را می توان فعالیت های مخرب انسانی مانند صید بی رویه و غیر متعارف ، نابودی زیستگاه و نوزادگاهای میگو ، و همچنین ایجاد آلودگیهای صنعتی ، شهری و نفتی بیان نمود ، البته تاثیرات منفی ناشی از عوامل طبیعی را نیز نباید نادیده گرفت. در این راستا شیلات ایران چند سالی است که به منظور جبران خسارت و تقویت ذخایر ، برنامه بازسازی ذخایر میگو را با رهاسازی بچه میگو در آبهای جنوبی کشور به مورد اجرا گذاشته و دنبال می کند . لیکن دراجرای برنامه بازسازی ذخایر میگو، بررسی اقتصادی کار و تعیین ضریب بازگشت شیلاتی و همچنین شناسایی مسیرهای مهاجرت آنان یكی ازاقدام های مهم و ضروری می باشد، این موضوعات مهم با علامت گذاری بچه میگو های رهاسازی شده قابل دستیابی می باشد، بدیهی است بدون انجام علامت گذاری و معلوم نشدن نرخ بازگیری، اثرات رهاسازی مشخص نخواهد شد.

●اهمیت كیفیت:

كیفیت ماهی ومحصولات دریایی در صنایع شیلاتی یكی از با اهمیت ترین موضوعات می باشد بویژه دركشورهای در حال توسعه صیادان به اهمیت كیفیت صید پی برده و می دانند كه می بایست محصول مناسب را به ساحل برسانند. ماهی تازه صید شده از آبهای گرم بسیار مستعد فساد بوده و عمر ماندگاری ماهی با میزان رشد میكرو ارگانیسمهای بدن آن در ارتباط می باشد. سردسازی به همراه بهداشت از عوامل موثر در كیفیت ماهی است.بنابراین داشتن یك سیستم مناسب بر روی شناور برای سردسازی و حفظ كیفیت ماهی بسیار ضروری می باشد.

تقاضا برای ماهی با كیفیت بسیار افزایش یافته واین بر مسئولیت صیادان برای ارائه ماهی با كیفیت می افزاید. همچنین ماهی تازه نسبت به ماهی منجمد متقاضی بیشتری داشته و ماهی تازه با كیفیت خوب می تواند این تقاضا را برآورده نماید.

مطلق در طی سالهای گذشته بخش ماهیگیری در دنیا با چالشهای جدی در ارتباط با اعمال مدیریتهای ماهیگیری روبرو بوده است، همین موضوع باعث شده تا بسیاری از ذخایر ماهیگیری دنیا بعلت فشارهای ناشی از صید بی رویه با مشكلات جدی روبرو شوند و بعبارت دیگر پتانسیل تولید خود را در پایداری در بهره برداری از دست بدهند.

از موضوعات مهمی كه طی سالهای اخیر توسط سازمان فائو به كشورها جهت توسعه و اجرای مدیریت های ماهیگیری برای حفاظت و بهر هبرداری پایدار از منابع ماهیگیری معرفی شد سیستم پایش، كنترل و بازرسی (بازبینی) تحت عنوان MCS می باشد، مقاله حاضر، مجموعه ای از موضوعات مرتبط با بكارگیری سیستم MCS در اجرای مدیریتهای ماهیگیری دراكوسیستم های دریایی می باشد كه بشرح ذیل به آنها پرداخته شده است

●معرفی

سه مشکل اصلی اجرای مدیریت های ماهیگیری

عدم قدرت بسیاری از کشورها برای پایش و کنترل ماهیگیری در آبهای تحت حاکمیت و صلاحیت

وجود دسترسی آزاد در ماهیگیری، علیرغم مشکلات برای مدیریت ماهیگیری و همچنین مجریان MCS برای تنظیم این نوع ماهیگیری

فقدان یک ساختار منطقه ای مناسب و سازماندهی موثر برای مدیریت ماهیگیری بین المللی، کاهش سریع ذخایر کلیدی ماهی از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰، دولت ها را مجبور و قانع کرد تا کنترل بیشتری بر فعالیتهای ماهیگیری خود داشته باشند. در سطح بین المللی، موافقت نامه های جدید مبنای حقوقی و قانونی جدیدی را برای توسعه بیشتر کنترلها فراهم کرد. در همین زمان، توسعه تکنولوژی های جدید، امکان کنترل حرکت شناورهای صیادی و از طرف دیگر جمع آوری آمار و اطلاعات صید را فراهم کرد.